مردی از گنو که تاریخ ایران باستان را خواند
به گزارش اختصاصی پایش جنوب؛ عبدالمجید ارفعی، پژوهشگر و متخصص زبانهای باستانی اکدی و ایلامی و از برجستهترین کتیبهخوانان ایرانی، پس از دههها پژوهش و تلاش برای خواندن و ترجمه متون میخی، ششم اسفندماه ۱۴۰۴ در تهران درگذشت؛ پژوهشگری که نامش بیش از هر چیز با خوانش و ترجمه مستقیم استوانه کوروش و پژوهش بر گلنبشتههای تختجمشید گره خورده است.
ارفعی، متولد ۹ شهریور ۱۳۱۸ در روستای گنو از توابع بندرعباس، از چهرههای برجسته مطالعات ایران باستان بود که بخش مهمی از زندگی خود را به شناخت زبانها و خطهای باستانی اختصاص داد. پدرش، میرعبدالله ارفعی، اصالتاً اهل اوز در فارس بود و ارفعی دوران کودکی و تحصیل خود را در بندرعباس، یزد و تهران گذراند.
او پس از تحصیل در مدرسه منوچهری و دبیرستان البرز، وارد دانشگاه تهران شد و در رشته زبان و ادبیات فارسی تحصیل کرد. آشنایی او با نوشتههای ابراهیم پورداوود و آموزش زبانهای باستانی، مسیر زندگی علمیاش را به سوی مطالعه متون و زبانهای ایران باستان سوق داد. ارفعی همچنین در سالهای جوانی زبان پهلوی و اوستایی را آموخت و به تدریج به مطالعه زبان اکدی و سپس ایلامی پرداخت.
در مهرماه ۱۳۴۴، ارفعی با توصیه و تشویق استادانی چون پرویز ناتل خانلری و ابراهیم پورداوود راهی آمریکا شد. او پس از گذراندن دوره مقدماتی زبان اکدی، به مؤسسه خاورشناسی دانشگاه شیکاگو رفت و نزدیک به هشت سال زیر نظر ریچارد هلک، از استادان برجسته خط و زبان ایلامی، به مطالعه و پژوهش در زبانهای ایلامی و اکدی پرداخت.
حضور در دانشگاه شیکاگو، ارفعی را با مجموعهای از گلنبشتههای ایلامی و اسناد تختجمشید که برای مطالعه در اختیار این دانشگاه قرار گرفته بود، آشنا کرد. او در همین دوره تجربه گستردهای در خواندن و ترجمه کتیبههای میخی به دست آورد؛ تجربهای که بعدها به یکی از مهمترین بخشهای کارنامه علمی او، یعنی پژوهش و ترجمه گلنبشتههای باروی تختجمشید، انجامید.
ارفعی در تیرماه ۱۳۵۳ از رساله دکتری خود با عنوان «زمینههای جغرافیایی فارس براساس گلنوشتههای تختجمشید» دفاع کرد و پس از بازگشت به ایران، همکاری خود را با پرویز ناتل خانلری در فرهنگستان ادب و هنر ایران آغاز کرد. حاصل این سالها تنها پژوهشهای شخصی او نبود؛ بخشی از کتابخانه و مجموعه علمی گردآوریشده در آن دوران نیز بعدها در اختیار مراکز پژوهشی ایران قرار گرفت.
یکی از مهمترین وجوه کارنامه عبدالمجید ارفعی، ترجمه مستقیم استوانه کوروش از زبان بابلی نو به فارسی بود. او نخستین پژوهشگر ایرانی بود که متن این اثر را از زبان اصلی به فارسی ترجمه کرد و بعدها این ترجمه در قالب کتاب «فرمان کوروش بزرگ» منتشر شد. این اثر که در ادبیات پژوهشی جهان با عنوان «استوانه کوروش» شناخته میشود، از مهمترین اسناد دوره هخامنشی است.
اما فعالیت علمی ارفعی تنها به استوانه کوروش محدود نبود. او بخش مهمی از عمر خود را صرف خواندن و ترجمه گلنبشتههای تختجمشید کرد؛ اسنادی که اطلاعات ارزشمندی درباره ساختار اداری، اقتصادی و اجتماعی ایران در دوره هخامنشی در اختیار پژوهشگران قرار میدهند.
حاصل بخشی از این پژوهشها در کتاب سهجلدی «گلنبشتههای باروی تختجمشید» منتشر شد؛ اثری که در سال ۱۳۸۷ از سوی مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی انتشار یافت و به عنوان یکی از آثار مهم در حوزه زبانهای باستانی مورد توجه قرار گرفت. این گلنبشتهها، اسناد اداری و مالی مربوط به دوره داریوش بزرگ هستند و اطلاعاتی درباره حملونقل، دریافت، جابهجایی و ذخیره کالا و همچنین پرداخت دستمزد کارگزاران، مسافران و کارگران دولتی ارائه میکنند.
ارفعی همچنین در راه بازگشت بخشی از گلنبشتههای تختجمشید که دههها پیش برای مطالعه به دانشگاه شیکاگو منتقل شده بود، تلاش کرد. او در کنار پژوهشهای علمی، در شکلگیری و تجهیز تالار کتیبهها در موزه ملی ایران نیز نقش داشت و با همکاری شاهرخ رزمجو در فاصله سالهای ۱۳۷۷ تا ۱۳۸۲ در آمادهسازی این تالار مشارکت کرد.
این پژوهشگر ایرانی همچنین با بنیاد پژوهشی پارسه و پاسارگاد و بنیاد پژوهشی شوش همکاری داشت و در پروژههای مختلف مربوط به خوانش و ترجمه کتیبههای باستانی مشارکت کرد. از دیگر فعالیتهای او میتوان به همکاری در پژوهش و بررسی بخشهای ایلامی و بابلی کتیبههای بیستون اشاره کرد.
جایگاه علمی ارفعی تنها در توانایی خواندن خطهای باستانی خلاصه نمیشد. آشنایی گسترده او با تاریخ و فرهنگ میانرودان باستان، به ترجمههایش عمق و دقت ویژهای بخشیده بود و او را به یکی از چهرههای مهم مطالعات متون میخی در ایران تبدیل کرده بود.
کارنامه علمی و فرهنگی عبدالمجید ارفعی در سالهای پایانی فعالیتش نیز مورد تقدیر قرار گرفت. او در سال ۱۳۹۴ جایزه «سرو ایرانی» را در حوزه میراث فرهنگی و به پاس یک عمر کوشش فرهنگی دریافت کرد. همچنین در پنجمین مراسم «تماشای خورشید» که خردادماه ۱۴۰۱ از سوی کمیسیون ملی یونسکو در ایران و با مشارکت موزه ملی ایران برگزار شد، نشان «خورشید یونسکو» به همراه نشان ایکوم به او اهدا شد.
عبدالمجید ارفعی از آخرین بازماندگان نسل پژوهشگرانی بود که توانایی خواندن و ترجمه متون میخی ایلامی و اکدی را در بالاترین سطح داشتند؛ پژوهشگری که از گنو و بندرعباس برخاست و بخش بزرگی از زندگی خود را وقف بازخوانی تاریخ ایران از دل گلنبشتهها و کتیبههای باستانی کرد.
با درگذشت او، جامعه علمی ایران یکی از مهمترین چهرههای مطالعات زبانها و خطهای باستانی را از دست داد؛ اما ترجمهها، پژوهشها و آثاری که از او برجای مانده است، همچنان بخشی از مسیر شناخت تاریخ و تمدن ایران باستان را پیش روی پژوهشگران و علاقهمندان قرار خواهد داد.
-شیدا