جنگ فقط پُل‌ها را ویران نمی‌کند؛ حافظه یک سرزمین را هم نشانه می‌رود
به گزارش پایش جنوب، هرمزگان به دلیل موقعیت راهبردی، مرزهای آبی و بنادر مهم خود، بیش از بسیاری از استان‌های دیگر در معرض تهدید قرار گرفته است. در روزهای گذشته نیز برخورد یکی از موشک‌ها در نزدیکی پُل تاریخی لاتیدان، این نگرانی را جدی‌تر کرد. شاید این اتفاق تلنگری باشد تا در کنار حفاظت از زیرساخت‌ها، به فکر حفاظت از حافظه تاریخی این سرزمین نیز باشیم.
تجربه جنگ‌های عراق، سوریه و اوکراین نشان داد که جنگ فقط جان انسان‌ها و ساختمان‌ها را نمی‌گیرد؛ موزه‌ها، بناهای تاریخی، آثار باستانی و مراکز فرهنگی نیز قربانی می‌شوند. به همین دلیل، کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه و سازمان یونسکو بر حفاظت از میراث فرهنگی در زمان جنگ تأکید کرده‌اند و آن را بخشی از مدیریت بحران می‌دانند.
هرمزگان گنجینه‌ای از میراث تاریخی و فرهنگی ایران است. جزیره هرمز با قلعه پرتغالی‌ها و پیشینه تاریخی خود، قشم با ژئوپارک جهانی، جنگل‌های حرا، غار نمکدان، دره ستارگان، بندر تاریخی لافت و قلعه پرتغالی‌ها، و جزیره هنگام با طبیعت، بافت بومی و فرهنگ دریایی‌اش، تنها جاذبه‌های گردشگری نیستند؛ هر کدام بخشی از هویت جنوب ایران هستند.
از سوی دیگر، خالی شدن این جزایر از گردشگران، تنها کاهش سفر نیست؛ بلکه ضربه‌ای مستقیم به زندگی مردم است. بوم‌گردی‌ها، اقامتگاه‌ها، بازارهای محلی، رستوران‌ها، صنایع‌دستی، قایق‌داران، صیادان و بسیاری از مشاغل کوچک، این روزها روزهای سختی را پشت سر می‌گذارند.
اما میراث هرمزگان فقط در قلعه‌ها و بناهای تاریخی خلاصه نمی‌شود. لنج‌های چوبی، کارگاه‌های سنتی لنج‌سازی، اسکله‌های قدیمی، گرگورها، تورهای صیادی و دانش بومی دریانوردی نیز بخشی از میراث ملموس و ناملموس این سرزمین هستند. این‌ها تنها ابزار کار نیستند؛ روایت زندگی مردمانی‌اند که قرن‌ها با دریا زیسته‌اند و فرهنگ جنوب را شکل داده‌اند.
در این روزها، آسیب دیدن لنج‌ها، کارگاه‌های لنج‌سازی و تجهیزات صیادی، تنها یک خسارت اقتصادی نیست؛ بخشی از حافظه فرهنگی هرمزگان نیز آسیب دیده است.
از بین رفتن یک لنج سنتی، تنها نابودی یک وسیله شناور نیست؛ از دست رفتن حاصل سال‌ها مهارت، تجربه و هنری است که نسل به نسل منتقل شده است.
امروز بیش از هر زمان دیگری لازم است حفاظت از میراث فرهنگی نیز در کنار حفاظت از زیرساخت‌ها قرار گیرد. نخست باید آثار تاریخی، موزه‌ها، محوطه‌های باستانی و میراث دریایی استان، به‌ویژه در جزایر هرمز، قشم و هنگام، بر اساس میزان خطر شناسایی و اولویت‌بندی شوند. سپس برای این آثار، برنامه‌های حفاظت اضطراری، مستندسازی، ثبت دیجیتال و اسکن سه‌بعدی تهیه شود تا در صورت وقوع خسارت، امکان مرمت و بازسازی علمی آن‌ها وجود داشته باشد.
در کنار بناهای تاریخی، باید از لنج‌های سنتی، کارگاه‌های لنج‌سازی، ابزارهای بومی صیادی و دیگر عناصر فرهنگ دریایی جنوب نیز حفاظت شود؛ زیرا این‌ها نیز بخشی از میراث فرهنگی هرمزگان هستند.
همچنین در چنین شرایطی، فعالیت‌های فرهنگی نباید متوقف شوند. فضای مجازی می‌تواند فرصتی برای معرفی آثار تاریخی، روایت فرهنگ بومی، برگزاری نمایشگاه‌های مجازی، ثبت خاطرات مردم، مستندسازی این روزها و حفظ ارتباط نسل جوان با هویت فرهنگی استان باشد.
جنگ روزی به پایان می‌رسد، اما اگر میراث فرهنگی از دست برود، بازگرداندن آن همیشه ممکن نیست. هرمزگان فقط از مرزهای آبی ایران پاسداری نمی‌کند؛ از بخشی از تاریخ، فرهنگ و حافظه جمعی این سرزمین نیز محافظت می‌کند. امروز حفاظت از پُل‌ها، قلعه‌ها، لنج‌ها، کارگاه‌های لنج‌سازی و میراث ارزشمند جزایر هرمز، قشم و هنگام، تنها یک وظیفه فرهنگی نیست؛ مسئولیتی ملی برای حفظ هویت ایران است.
سعیده دبیری نژاد،جامعه شناس